Książnica Miejska część I

Jubileuszowy dzień 19 lutego 1923 r. jest datą powstania Książnicy Miejskiej im. Kopernika, składającej się z dawnej Biblioteki miejskiej oraz oddanych przez właścicieli w administrację miastu Toruń księgozbiorów Gimnazjum państwowego męskiego w Toruniu, Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Towarzystwa “Copernicus Verein fur Wissenschaft und Kunst”. Nowo powstała książnica otrzymała spuściznę bogatą odpowiadającą przeszłości miasta. Książnica jest największym u nas w Polsce zbiorem słowa drukowanego, dotyczącym dziejów historii kultury Pomorza i dawnych Prus Królewskich. Jako źródło poznania historii miasta, w którym znajduje się książnica, jest ona również największym u nas zbiorem materiałów drukowanych w tym zakresie. Połączone działy “torunensia” biblioteki gimnazjalnej i miejskiej uzupełniają się nawzajem. Obok szeregu różnorodnych prac o Toruniu, książnica posiada największy zbiór druków od XVI wieku poczynając, w Toruniu tłoczonych, a produkcja drukarska Torunia w wiekach ubiegłych była bogata i ciekawa. Dosadnie świadczą o dawnej kulturze drukarskiej i naukowej miasta fakty, że w XVII wieku tłoczono tu teksty greckie, a na początku XVIII stulecia nawet prace naukowe z tekstem arabskim. Trzecią specjalnością książnicy dzięki połączeniu bibliotek jest zasobna kolekcja “copernicanów” z pierwszym wydaniem “De revolutionibus orbium coelestium…”, Norymberga, Jan Petreius 1543 na czele . Dzieje bibliotek, które dziś składają się na jedną całość, sięgają końca XV i początki XVI stulecia. W r. 1594 znakomity burmistrz Henryk Stroband przeprowadza reformę protestanckiego gimnazjum miejskiego, tworząc klasę najwyższą (suprema) o charakterze wykładów uniwersyteckich. Wówczas to powstaje słynna biblioteka gimnazjalna. Bogactwo zbiorów biblioteki gimnazjalnej odpowiada w zupełności stanowisku, jakie zajmowało protestanckie gimnazjum toruńskie w porównaniu z innymi szkołami istniejącymi na terenie dawnej Rzeczypospolitej. Znaczenie gimnazjum toruńskiego trafnie określił już w roku 1849 Józef Łukaszewicz “gimnazjum toruńskie, wywierało wpływ wielki na oświatę w Polsce. Do niego bowiem uczęszczało bardzo wiele młodzieży polskiej wyznania protestanckiego z pierwszych nawet domów. Za rektorstwa Konrada Grassera (od r. 1611 do 1630) chodziło do tej szkoły 157 młodych Polaków…” Poziom nauczania w gimnazjum w XVII i XVIII stuleciu był nierównie wyższy od współczesnych szkół w innych miejscowościach Rzeczypospolitej. Od XVI w. wykładano w gimnazjum język polski, a działalność naukowa profesorów toruńskich utrzymujących żywe stosunki z zagranicą jest godna uwagi. Oni, szczególnie w czasach saskich, “pierwsi - słuszne są słowa Łukaszewicza - obudzili w Polsce zamiłowanie do rzeczy ojczystych”.